Nieuwsgierig als ik ben verzamel ik zoveel mogelijk informatie over de meest uiteenlopende zaken. Ik ben een fervent lezer van kranten, infoboekjes, productcatalogi en verkeersborden. Aanplakbiljetten en internetpamfletten zie ik als een dagelijkse feed van nuttige en futiele weetjes. Alles in de (ijdele) hoop om mijn common sense op niveau te houden. In mijn werk als barista is het natuurlijk ook essentieel om op de hoogte te blijven. Gelukkig houdt ik me bezig met een product dat volop in de belangstelling staat en waar veel meningen over bestaan. Daarbij is koffie een natuurproduct en ten alle tijde aan verandering onderhevig, een onuitputtelijke bron van informatie dus, op het onnavolgbare af mag ik wel stellen. Zodra ik meer te weten kan komen is mijn interesse dan ook gewekt.

Onlangs ging ik op gesprek op het hoofdkantoor van Oxfam Novib in Den Haag. Directe aanleiding was mijn interesse voor hun workshop “Ethiopisch Koffieritueel”. Oxfam Novib zet dit ritueel in om mensen bewust te maken van de impact van koffie op de planeet. En omdat ik hetzelfde doel nastreef leek het mij interessant om hen daarmee te helpen en dit ritueel in te zetten bij mijn activiteiten. Hoewel ik te horen kreeg dat de workshop voor mij niet de meest geschikte zou zijn omdat deze vooral gericht was op vrijwilligers die geen ervaring hebben met het organiseren van events, was ik blij om tijdens het gesprek te merken dat ik wel op een andere manier kon bijdragen aan hun werk op het gebied van educatie over koffie. Hierover zul je in de toekomst meer horen. Ik ben namelijk op dit moment aan het broeden op een plan om educatie te integreren wanner ik mobiele espresso breng op verrassende plekken.

Aan het einde van het gesprek kreeg ik een interessant boekje mee met de titel “Zuivere Koffie, de Nederlandse supermarkten doorgelicht”. Oxfam Novib heeft in dit boekje in kaart gebracht hoe het was gesteld met het aanbod van duurzame koffie in Nederland in 2010. Een lastige klus want er bestaan inmiddels meerdere keurmerken die allemaal iets zeggen over het al of niet duurzaam produceren van de koffie. Een wir war vind ik het, het wordt er niet makkelijker op voor de consument om de koffie te kiezen die op de meest gunstige wijze is geproduceerd. EKO, Fairtrade, UTZ, Rainforest Alliance, BIO. Door de (steeds hogere) certificeringsbomen zie je het (vaak schaarse) duurzame oerwoud niet meer. Het kost koffieboeren vaak heel veel geld om certificering te behalen, zeker de kleinere. Dit werkt een van de effecten van duurzaam produceren tegen: meer inkomsten terecht laten komen bij de producent. Geen wonder dat veel toonaangevende koffiebranders hun heil zoeken in direct trade en zelfstandig programma’s opzetten die koffieboeren helpen om te voldoen aan de (gelukkig!) vaak strenge en  (helaas!) vaak kostbare eisen voor enige certificering.

Het zou mooi zijn als het lukt om in afzienbare tijd Europese of wereldwijde certificering te bereiken, met harde afspraken en goede contrôle. Zeker omdat dit producenten stimuleert om goed te kijken naar de impact die hun manier van produceren heeft op de leefomgeving. Op deze manier komt de macht over keurmerken ook te liggen bij een zo onafhankelijk mogelijk orgaan, want het gevaar bestaat dat de keurmerken zelf multinationals worden die gebruik maken van hun macht om buitensporig veel geld te vragen voor certificering. Ook de kosten voor deze organisatie worden dan (deels) gedragen door iedere belastingbetaler en niet alleen door boer en bewuste consument. Wel zo eerlijk vind ik.

Er is gelukkig goed nieuws: Nederland loopt wereldwijd voorop met het aanbod van duurzame koffie. In 2010 was 45% van de koffie die werd verkocht in Nederland, afkomstig van duurzame teelt. Nederland loopt daarmee sterk voorop want wereldwijd is nog maar 8% van de koffie die wordt verhandeld afkomstig van duurzame teelt. Dit is te danken aan de inzet van niet alleen kleine onafhankelijke branders als Boot Coffee, Trabocca en vele anderen, maar juist ook door de voortrekkersrol die bijvoorbeeld Ahold Coffee Company en Douwe Egberts spelen in het aanbieden van duurzame koffie.

Enige kanttekening is op zijn plaats: in deze telling zijn alle huidige keurmerken meegenomen. Dit maakt de cijfers weliswaar hoog, maar ook worden deze enigszins vertekend. Je kan je namelijk afvragen de koffie wel écht zo duurzaam is geteeld, dus niet met alleen oog voor gebruik van chemische middelen, maar ook de sociale omstandigheden waaronder de boeren hun werk uitvoeren. Over de lange termijnsgevolgen kunnen we nu nog niet veel zinnigs zeggen, laten we vooral blij zijn dat er meer bewustwording is bij producent en hopelijk ook consument. Goede sier maken met duurzaamheid is makkelijk, maar het is nog veel belangrijker om dit op korte en lange termijn écht waar te maken.

Dat er nog veel verbetering nodig is lijkt me evident. De consument is aan zet: alleen als deze bewust kiest bij de aanschaf van haar dagelijks zwart zal bij producenten de prikkel groter worden om duurzaam in te kopen. Ik zal er in ieder geval alles aan doen om mensen bewust te maken en aan te zetten tot bewust consumeren en hoop dat collega baristi dit ook doen. Ik besef me maar al te goed dat ik werk met een luxeproduct dat nu al enorm veel invloed heeft op het welzijn van plant, plukker en planeet. Dit zal in de toekomst nog veel meer het geval zijn, gezien de schaarste op de koffiemarkt. Deze wordt deels veroorzaakt door de toegenomen vraag naar Specialty Coffee, die wij baristi zo hartstochtelijk promoten. We moeten oppassen dat dit niet tot gevolg heeft dat boeren weer gedwongen worden in bulk te produceren en het belang van duurzaam produceren uit het oog verliezen. Tijdens workshops en mijn werk met mobiele espresso vertel ik graag het verhaal achter koffie en merk dat er vaak voor mensen een wereld opengaat. Een rijke koffiewereld die hopelijk alleen maar mooier wordt in de toekomst. En volgens mij hebben we dat helemaal zelf in de hand!

Waar staan de keurmerken voor?

In Nederland kunnen op een pak koffie de volgende keurmerken staan: Fairtrade (Max Havelaar), UTZ Cer- tified, Rainforest Alliance en EKO. Zij garanderen dat bij de productie van de koffie in ieder geval aan een aantal voorwaarden is voldaan:

+ Werkzaamheden zijn verricht volgens internationale richtlijnen3: dus geen dwangarbeid, kinderarbeid en discriminatie van vrouwen. Een leefbaar loon, vrij- heid van vakbonden en gezonde werkomstandigheden.
+ Met het milieu is verantwoordelijk omgegaan: dus geen ontbossing en verlies aan biodiversiteit en geen gebruik van gevaarlijke pesticiden. Bij CO2- uitstoot is rekening gehouden met het klimaat.
+ Handelsvoorwaarden zijn toereikend voor boeren: bedrijven in de keten (handelaren, koffiebranders en supermarkten) geven de boeren voldoende mogelijkheden om hun bedrijfskosten te dekken.
+ Boeren en partijen in de hele keten worden ondersteund om de standaarden van een keurmerk te kunnen naleven en zo nodig verder te verbeteren.
+ Een onafhankelijke instantie controleert de naleving van de standaarden.
+ Bij de vormgeving en naleving van de standaarden hebben alle belanghebbenden – bedrijven, boeren, vakbonden en NGOs – inspraak.

bron: “Zuivere Koffie – de Nederlandse supermarkten doorgelicht” -Oxfam Novib, Den Haag – 2010.